سه روز از بر زمين ماندن پيکرهاي مطهر هزاران زائر بيگناه و مظلوم در سرزمين وحي مي گذرد. جامعه بين الملل و جهان اسلام خصوصاً وجدان بيدار ميليونها مسلمان کماکان شاهد بي توجهي و عجز مسئولين دولت عربستان در مديريت فاجعه منا اعم از ساماندهي مجروحين، شناسايي قربانيان و انجام امور قانوني آنهاست.

جداي از جنايات آل سعود در يمن، اقدام آنها در سازماندهي و تجهيز انواع گروهها و حرکتهاي تروريستي منتج به کاهش ضريب امنيت منطقه خاورميانه اروپا و دنياي غرب، مداخله در امور داخلي کشورهاي همسايه و مسائلي از اين قبيل که ترجمان رقابت جدي آل سعود با رژيم صهيونيستي در برهم زدن نظم و امنيت بين المللي بوده و در جاي خود قابل نقد و پيگيري است، واقعه هولناک صحراي منا با توجه به ابعاد هولناک انساني قضيه و کشته و زخمي شدن بيش از سه هزار انسان (برابر با کشته شدگان حادثه 11 سپتامبر در نيويورک) غيرقابل اغماض و شايان توجه در عرصه بين المللي است.

نگارنده ضمن يادآوري روال ثابت حقوق بين الملل از 66 سال گذشته (شکل گيري کنوانسيونهاي چهارگانه ژنو) يعني تلاش در مسير ارتقاء کرامت انسان و حقوق بشر و طبعاً مستثني نبودن فاجعه انساني منا از اين قاعده عرفي، توجه خوانندگان محترم را به نکات زير جلب مي نمايد.

-کليه زوار فارغ از مليت و جنسيت، به امر خدا و اطاعت از آيات قران کريم به سرزمين وحي مهاجرت نموده و مي نمايند. آيات الهي فوق 1200 سال قبل از کودتاي حجاز و روي کار آمدن آل سعود نازل شده و طبيعتاً تکليف مسلمانان جهان به اطاعت از آن ربطي به هويت آل سعود نداشته و تا برپايي قيامت ادامه خواهد يافت. (ضرورت جدي پيگيري موضوع و امکان وقوع اتفاقات مشابه در آينده)

-قش آل سعود چه عمداً چه سهواً در هدايت ميليوني زائرين در کريدورهاي مرگ قطعي بوده و ادبيات سخيفي چون مقصر بودن زائرين آفريقايي و يا ادبيات احمقانه اي چون قضا و قدر و اعتقاد برخي زوار به خودکشي در مسير منا، صورت مساله را پاک ننموده و تنها موجبات تمسخر جامعه مسلمانان از سوي ساير اديان و مليتها را فراهم خواهد آورد.

-عدم پذيرش نيروهاي امدادي ساير کشورها براي کمک به بازماندگان آنهم تنها دقايقي بعد از وقوع حادثه بعنوان معمايي بزرگ و شايد مرتبط با علل اوليه وقوع حادثه، طيف جديدي از مسئوليتهاي بين المللي را متوجه دولت عربستان مي نمايد. رويه اي که 180 درجه با عملکرد جامعه بين الملل و ساير کشورها مثلاً به هنگام وقوع حوادث غيرمترقبه اي چون زلزله و سيل منافات دارد.

-اخبار متعدد منتشره دال بر عزل بسياري از مقامات حج و امنيتي سعودي چه صوري و چه واقعي دليل متقني دال بر تصادفي نبودن حادثه و قطعيت وقوع جرم حتي از منظر آل سعود داشته فلذا بر اساس اسناد متعدد حقوقي منجمله بند هاي 2 و 3 ماده 58 و مفاد ماده 46 مسئوليت بين المللي دولت موضوع قابل پيگيري است.

-در اين ميان سازمان ملل متحد بر اساس وظايف خود خصوصاً حرکت در مسير ارتقاء هويت و کرامت ابناء بشر موظف به بررسي فاجعه انساني منا مي باشد. اعزام تيم حقيقت ياب با مشارکت کشورهاي حادثه ديده امري ضروري بوده و ضمن مسبوق به سابقه بودن، موجب ارتقاء وجه سازمان فوق و شخص دبيرکل خصوصاً نزد کشورهاي مسلمان خواهد شد.

-عدم واکنش جدي و فقدان پوشش تبليغاتي اين فاجعه از سوي رسانه هاي غربي و عربي هرگز بعنوان امتياز و کار حرفه اي در حوزه رسانه در پرونده آنها ثبت نشده و تا ابد در اذهان هزاران خانواده داغدار و ميليونها انسان آزاده خواه باقي خواهد ماند. (در هر زمان چرايي سکوت فوق قابل طرح و بعنوان نقطه ضعف آنها قابل پيگيري است)

-با توجه به لازم و ملزوم بودن حرمت زوار خانه خدا با حرمت مکه مکرمه و مدينه منوره طبعاً يدک کشيدن عنوان  ً خادم الحرمين الشريفين ً  مستلزم محترم شمردن حقوق زوار از لحظه صدور رواديد تا ترک خاک عربستان است. واقعيتي که با وضعيت پيش آمده خصوصاً نحوه بروز حادثه، نحوه جمع آوري پيکرهاي مطهر زوار خانه خدا و نگهداري آنها در سردخانه هاي سعودي در تناقض آشکار است.

-عليرغم شقاوت دولتمردان سعودي که بر خلاف نصايح قران کريم، سنت رسول خدا (ص) و عرف بين الملل حتي زحمت ابراز يک تاسف و يا عذرخواهي ساده را به خود نداده اند، به دليل امکان تکرار آن در آينده و ضرورت حرکت در مسير شکل گيري سازوکاري بين المللي - جامع الاطراف و مدبرانه براي مديريت حج، امروز سازماندهي تشکلي بين المللي و مردم نهاد به پشتوانه خانواده هاي کليه قربانيان فاجعه منا و سقوط جرثقيل از همه مليتها ( بيش از 20 کشور ) ضرورتي اجتناب ناپذير مي نمايد.



دکترین جمهوری اسلامی درروابط با دیگر کشورها بویژه کشورهای اسلامی تقویت اخوت و برادری واتحاد در مقابل دنیای کفر بوده و این موضوع مبتنی بر آموزهای دین مبین اسلام و دیپلماسی پیامبر رحمت بوده است. در کنار روابط حسنه و مسالمت آمیز با بسیاری از کشور های دنیا و جهان اسلام، متاسفانه حکام آل سعود از ابتدای پیروزی و استقرار نظام اسلامی بر خلاف روح اخوت و برادری ساز مخالفت راکوک کرده اند. هرچه نظام اسلامی بر اساس مصالح عالی امت اسلام، از خود خویشتنداری به خرج داده، در مقابل عربستان سعودی نامهربانی را پیشه خود کرده و رفتارهای خلاف روابط دیپلماتیک از خود نشان می دهد. احضار چند باره کاردار عربستان سعودی پس از فاجعه خونین منا نشان از گره دیگری درروابط دوکشوراست، در حالی که پس از واقعه دردناک منا انتظار می رفت حکام آل سعود با جبران کوتاهی های خود به عذر خواهی رسمی از جهان اسلام پرداخته و با تسهیل در روند تعیین تکلیف حادثه دیدگان، مرحمی بر آلام این فاجعه جانگداز باشد، اما اقدامات و رفتار های خلاف شوون دیپلماتک عربستان نشان از موضع دیگری است که به هیچ وجه مورد قبول جهان اسلام نیست. جهان اسلام اکنون یک پارچه عزادار است ، بی لیاقتی و بی کفایتی آل سعود در اداره حرمین شریفین بر همه گان اثبات شده است .اظهارات سخیف وزیر امور خارجه عربستان در مقابل سخنان رییس جمهوری کشورمان در سازمان ملل، درباره دموکراسی از طنزهای تاریخ است، موضع خصمانه آل سعود در جنگ تحمیلی ، کشتار حجاج مظلوم ایرانی در جمعه خونین سال 1366، آزار و اذیت همه ساله زایران خانه خدا، حادثه شرمناک فرودگاه جده و.....زخم های ماندگاری است که در همه این سال ها برای رعایت ادب اسلامی و تقویت روح اخوت و برادری در میان امت اسلامی با اغماض و خویشتنداری ایران اسلامی روبرو بوده است! بیانات قاطع فرمانده کل قوا در جمع دانش اموخته گان نیروی دریای در نوشهر، آخرین اخطار به حکام لجوج آل سعود است و بهتراست حاکمان بی لیاقت سعودی، با نگاهی به تاریخ کشورهایی که سر ناسازگاری با ایران راداشته اند درس عبرت گرفته و دست از رفتارهای موذیانه و کارشکنی در روند انتقال مجروحین و پیکر های پاک قربانیان منا بر دارد. هشدار امروز فرمانده کل قوا، در واقع اتمام حجت با کسانی است که بر خلاف مصالح جامعه اسلامی دست به اقدامات تحریک آمیز زده و عملا درخدمت آل یهود قرار گرفته اند. یقینا پاسخ گستاخی های هر کشور به نظام اسلامی، پشیمان کننده و خشن تر از آن است که تصور شود! هشدار فرمانده کل قوا نشان از آن دارد که برای دفاع از حقوق شهروندان در خارج از مرزها تنها گزینه روی میز مدارا نیست! دست نظام مقتدر اسلامی برای طراحی دیگر گزینه های روی میز بازتر از آن است که حکام سعودی به فکرشان برسد! عربستان بداند این جا نه یمن است و نه کویت! این جا ایران است که نه به کسی ظلم می کند نه زیر بار ظلم می رود!
وای اگر از پس این حادثه طوفان بشود!



«حادثه منا» یکی از حوادث مبهم و بحث برانگیز طی سال های اخیر به حساب می آید و جدای از تعداد قربانیان و حادثه دیدگان، سوالات بسیاری را در افکار عمومی مطرح کرده که پاسخ آن چندان روشن نیست. به عقیده بسیاری از تحلیل گران و کارشناسان رخداد پرتلفات اخیر یک اتفاق سهوی و طبیعی نیست و چه بسا برگزار کنندگان مناسک حج با در نظرگرفتن اصول و به کارگیری تجارب سال های گذشته، می توانستند از وقوع آن جلوگیری کنند.

در این میان، چند سوال ویژه و مهم وجود دارد که با کمی تامل می توان به پاسخ آنها نزدیک شد؛ وقوع رخداد منا و حادثه تلخ مشابه در مسجد الحرام به چه عواملی باز می گردد؟ چرا حکومت عربستان سعودی به راحتی از پذیرش مسئولیت حوادث اخیر شانه خالی می کند؟ وظیفه مردم ایران و دولت جمهوری اسلامی ایران در شرایط فعلی چیست؟ چگونه می توان از عدم وقوع رخداد مشابه در سال های آتی اطمینان حاصل کرد؟

آنچه در میان تحلیل گران به عقیده ای مشترک تبدیل شده «سوء مدیریت» برگزار کنندگان مراسم حج است که در ارزیابی اولیه قابل تشخیص می باشد. بر اساس گزارش ها، سوء مدیریت در سه حوزه زمانی یعنی پیش از حادثه، در حین حادثه و پس از واقعه منا نمود یافته و همین امر به افزایش تلفات دامن زده است. اشتباه مبنایی در مسدود کردن دو خیابان بدون هماهنگی و اطلاع قبلی، عدم توانایی در مدیریت بحران و خودسری و بی تجربگی نیروهای میدانی سعودی و همچنین نادیده انگاشتن نیروهای حاضر در منا به ویژه نیروهای ایرانی که ظرفیت بالایی برای کمک به آسیب دیدگان داشتند، همه و همه سوء مدیریت دولت سعودی را به اوج خود رسانید.

نکته دیگری که می توان به عنوان یک عامل بنیادی در نظر گرفت، «رقابت سیاسی» در عربستان است که نمی توان و نباید از نظر دور داشت. به قدرت رسیدن ملک سلمان و ناتوانی وی در اداره حکومت و افزایش رقابت بر سر مناصب سیاسی در نسل دوم آل سعود، به شکل مشخصی باعث تفرقه و بحران مشروعیت در میان نظام سیاسی حاکم شده و همین أمر بر سوء مدیریت و بی تدبیری در برگزاری مراسم حج دامن زده است.

البته غیر قابل تصور نیست که مخالفین رژیم فعلی آل سعود با یک اقدام برنامه ریزی شده اولاً از رقبای داخلی خود انتقام گرفته و بر دامنه نارضایتی عمومی و بحران مشروعیت و کارآیی پادشاه فعلی افزودند و ثانیاً با رقم زدن فاجعه انسانی برای زائرین، تلاش کردند که این حادثه را به عنوان سندی بر بی کفایتی دولت فعلی عربستان مطرح کنند.

نگارنده معتقد است که همین رقابت داخلی در خاندان آل سعود باعث شد، حکومت عربستان برای سرپوش گذاشتن بر بحران مشروعیت و ناکارآمدی داخلی به جنگ خارجی متوسل شود و با استفاده از دیپلماسی دلار، برخی از کشورهای منطقه را با خود همراه و به کشور یمن حمله نماید. اینجاست که عامل دیگر واقعه منا یعنی «جنگ یمن» و «عدم تمرکز در مدیریت امور داخلی» خودنمایی می کند. واقعیت این است که حمله ائتلاف به یمن به رهبری عربستان سعودی که ماه ها است تداوم دارد، بخش اعظمی از قدرت مدیریت و توان تدبیر در امر حج را از حکومت سعودی گرفت و همین مساله در وقوع رخداد منا تاثیرگذار بود.

عوامل فوق در شرایط فعلی به یک نتیجه تامل برانگیز و غیر قابل پذیرش منجر شده که نگارنده از آن با عنوان «مسئولیت ناپذیری» و «عدم تعهد» دولت عربستان یاد می کند. آن زمان که حکومت عربستان در قبال ملت های منطقه به ویژه ملت یمن احساس مسئولیت نمی کند و آنچنان که مردم عربستان را قربانی سیاست استبدادی خود و منافع آنها را متاثر از رقابت داخلی کرده است، بدیهی است که تعهدی نیز در قبال زائران بیت الله الحرام ندارد و حاضر به پذیرش مسئولیت حوادث مکه و منا نیست.

به عبارت دیگر، در شرایطی که هیچ یک از نهادهای بین المللی همچون سازمان ملل و حتی کشورهای مدعی همچون آمریکا، به دلایل سیاسی حاضر به ایستادگی و مقابله با عملکرد تهاجمی و خشونت بار عربستان در منطقه (همچون یمن، سوریه، عراق و ...) نیستند، نتیجه طبیعی آن نیز تداوم مسئولیت ناپذیری و بی تعهدی این کشور نسبت به رخدادهای مشابه است.
اما در شرایطی که ده ها نفر از زائرین ایرانی در حادثه منا و بیت الله الحرام جان خود را از دست دادند و قربانی سوء مدیریت و بی تدبیری مسئولان سعودی شدند، وظیفه مردم حفظ آرامش و خونسردی، همدردی با هموطنان داغدیده و مهمتر از همه مطالبه هوشمندانه از مسئولان جهت پیگیری حقوقی مساله است. واقعیت این است که واکنش های احساسی نسبت به اعراب و سرزنش حجاج در خصوص ادای حج واجب که در فضای مجازی به وفور یافت می شود، در شرایط فعلی منطقی به نظر نمی رسد.

دولت جمهوری اسلامی نیز وظیفه دارد در وهله اول نسبت به پیگیری دلایل حادثه منا، انتقال اجساد قربانیان و درمان حادثه دیدگان اقدام نماید و در مرحله بعد پیگیری حقوقی این حادثه را در اولویت قرار دهد. حضور وزیر امور خارجه و رییس جمهور ایران در نیویورک و مقر سازمان ملل فرصت مناسبی برای تحت فشار قرار دادن حکومت عربستان برای پاسخگویی و همچنین پیگیری حقوقی مساله می باشد.

اما چگونه می توان از عدم وقوع حوادث مشابه اطمینان حاصل کرد؟ به نظر می رسد جمهوری اسلامی ایران و کشورهای متضرر، قابلیت اتخاذ رویکردی را دارند که معطوف به ایجاد ساختار جدید در مدیریت حج باشد. تنها در این صورت است که می توان از وقوع حوادث ناگوار مشابه جلوگیری کرد. در این راستا، سازمان همکاری اسلامی به عنوان یک نهاد اسلامی می تواند نقشی تاثیرگذار ایفا کند که بدون شک با پیگیری و دیپلماسی فعال جمهوری اسلامی و با رویکرد مستدل و منطقی مردم و مسئولان قابل حصول خواهد بود.